AZƏRBAYCAN QEYRİ-MADDİ MƏDƏNİ İRS NÜMUNƏLƏRİNİN DÖVLƏT REYESTRİ

Kəlağayı

Nümunənin reyestr kodu : SD0302000001

Kəlağayı təbii ipəkdən toxunan qadın baş örtüyüdür. Onu digər baş örtüklərindən fərqləndirən cəhət bütöv parcadan toxunması, kvardat formalı olması və ölçülərinin 140-160 sm-dən böyük olmamasıdır. Kəlağayının ya bütün səthi, ya da bütün sahəni ağ rəngdə saxlamaqla yalnız haşiyələnmiş hissəsi boyanılır. Kəlağayılara naxışlar qoz və palıd ağaclarından hazırlanmış ağac qəliblər vasitəsilə vurulur. Kəlağayıların bəzədilməsində əsasən buta ornamentinə, xüsusən də saya buta, əyri buta, qarmaqlı buta, qoşa buta, qotazlı buta, şabalıdı buta, badamı buta və s. çeşnilərinə üstünlük verilir. İstifadə olunan rəng və ornamentlərdən asılı olaraq kəlağayının “Heyratı”, “Soğanı”, “İstiotu”, “Albuxarı”, “Abi”, “Yeləni” kimi müxtəlif növləri formalaşmışdır.

Şəki, Şamaxı kimi iri ipəkçilik mərkəzlərində fabrik və müəssisələrin olmasına baxmayaraq, Azərbaycanda kəlağayı istehsalı əsasən kustar üsulla həyata keçirilmişdir. Xırda ev emalatxanalarında əllə istehsal olunan kəlağayılar həm parçasının gözəlliyinə, həm də keyfiyyətinə görə seçilmişdir. Əyrici, toxucu, boyaqçı və naxışbasma kimi fərqli peşələri özündə birləşdirən kəlağayı istehsalı olduqca mürəkkəb bir prosesdir. Bu işlə bütün ailə üzvləri məşğul olmuş, hətta atadan oğula, nəsildən nəsilə ötürülən təcrübə nəticəsində üç-dörd arxa dönəni kəlağayı istehsalı ilə məşğul olan ailələr formalaşmışdır. Belə kəlağayı ustaları arasında basqallı Abbasəli Talıbov, şəkili Əmiraslan Şamilov və başqalarının adını çəkmək olar.

Kəlağayı Azərbaycan məişətində o qədər geniş yayılmışdır ki, qızlar gəlin köçərkən başına ağ kəlağayı salmış, gəlin arabası kəlağayılarla bəzədilmiş, insanlar tutduqları niyyətlərinin hasil olması üçün ziyarətlərə kəlağayı nəzir demiş, ölən şəxsin cənazəsi üstünə kəlağayı salınmışdır. Bütün bunlar əslində kəlağayının oynadığı rolla, daşıdığı simvolika ilə bağlı olmuşdur. Kəlağayı təmizliyin, saflığın təcəssümü sayılmış, abrın, həyanın mühafizəçisi hesab olunmuşdur. Qadının başından kəlağayını çəkib almaq, onu ayaq altına atmaq, oğurlamaq, namusa toxunmağa bərabər sayılmışdır. Hətta kəlağayı o qədər müqəddəs tutulmuşdur ki, ağbirçək bir qadın başının örpəyini dalaşan şəxslərin arasına atardısa, o dava mütləq yatardı.

Kəlağayı həm də insanın sosial mənsubiyyətinin, onun yaşının bir simgəsi hesab olunmuşdur. Yetkinlik yaşına çatmış qızlar soğanı rəngli, orta yaşlı qadınlar innabı və zoğalı rəngli, ahıl və ağbirçək qadınlar isə qara rəngli kəlağayılara üstünlük vermişlər. Yas mərasimlərində qara rəngli, toy məclislərində isə naxışlı, əlvan rəngli kəlağayılardan istifadə olunmuşdur.

Azərbaycanda qədimdən ipəkçiliyin inkişafı kəlağayı istehsalının formalaşması və inkişafına təkan vermişdir. Qədim ipəkçilik mərkəzi olan Şəkidə tədqiqatçılar kəlağayı toxuculuğunun 500 ildən artıq yaşı olduğunu söyləyirlər. Azərbaycan ipəyi hələ orta əsrlərdən xarici ölkələrə ixrac olunmuş, Azərbaycan kəlağayıları beynəlxalq aləmdə təşkil olunan sərgilərdə yüksək yerlərə layiq görülmüşdür. Azərbaycanda kəlağayı istehsalı ilə Şirvanın Şamaxı, Basqal, Müci yaşayış məntəqələrində, Şəki, Gəncə, Qarabağ, Quba, Ordubad, Təbriz şəhərlərində məşğul olmuşlar. Bərdə, Gəncə kimi şəhərlər isə orta əsrlərdən də əvvəl ipək və kəlağayı ticarətinin geniş vüsət tapdığı mərkəzlər kimi tanınmışlar. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Rusiyadan daxil olan ucuz fabrik mallarının kustar karxana məmulatlarını sıxışdırıb bazardan çıxarması ənənəvi ipəkçilik mərkəzlərinin öz mövqelərini itirməsinə gətirib çıxarmışdır. Bu tarixdən etibarən kəlağayı istehsalı iki mərkəzdə – Şəki və Basqalda cəmləşmişdir. Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Azərbaycanda bir çox sahələr kimi ipəkçilik də tənəzzülə uğramış, kəlağayı istehsalı, demək olar ki, dayanmışdır. Yalnız Heydər Əliyev hakimiyyətə gəldikdən sonra bu sahəyə diqqət artırılmış, Azərbaycan ipəyinin və kəlağayısının adının özünə qaytarılması istiqamətində əməli addımlar atılmışdır. Görülən bu işlərin nəticəsi olaraq kəlağayı sənəti 2014-cü ildə YUNESKO-nun Qeyri-Maddi İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.